Verhaal

Westerborkpad

Verteller:

In 2008 liep Jan Dokter van de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam, in de oorlog een verzamelplaats voor opgepakte Joden, richting het voormalige kamp Westerbork. Vanuit dit kamp werden twaalf familieleden gedeporteerd naar vernietigingskampen.
Daarna heeft hij het voorstel gedaan om van zijn tocht een wandelroute te maken. Dat heeft, in 2012, geleid tot het Westerborkpad (LAW 15): “In het spoor van de jodenvervolging”. Met “spoor” wordt ook letterlijk bedoeld: de spoorlijn die centraal stond bij de deportatie van Joden, van Amsterdam (station Muiderpoort) naar Westerbork. Op diverse plaatsen maakt het Westerborkpad echter “omwegen” langs historische sporen en gedenkplaatsen.

  • verhaal bijgewerkt op: 28 november 2018
  • aanvulling(en) gepubliceerd op: –
      

 

Was deze route voor jou een pelgrimstocht?

Als de reis naar het vermeende graf -in Santiago- van één apostel die werd vermoord om zijn geloof een pelgrimstocht is, moet een tocht naar het werkelijke voorportaal van de moord op 102.000 Joden, Sinti en Roma omwille van hun ras en geloof dat toch zeker zijn.
Maar ik had ook een persoonlijke reden. Geleidelijk was ik tot de conclusie gekomen dat ik “klaar” was met thema’s als “de oorlog” en “de Joden”. Moeten we echt in dat verleden blijven hangen? Zijn er geen actuele thema’s die meer recht hebben op die aandacht? Zoals de situatie in het concentratiekamp “Gazastrook”?
Tot ik ineens met het gidsje van het Westerborkpad in mijn handen stond en me realiseerde hoe ver mijn gedachten waren afgedwaald. Het leek alsof ik, onbewust, het ene kwaad tegen het andere wegstreepte: Joden als slachtoffers tegen Joden als daders… Zulke gedachten zijn een hellend vlak richting onmenselijkheid. Kortom: het was hoog tijd voor een “bezinningsroute”.
  

 

Wat waren hoogtepunten op je reis?

“Hoogtepunten” waren voor mij de momenten waarop ik echt besefte, voor zover dat kan, wat er toen is gebeurd. Met name het standbeeld van “de stenen man”, bij het voormalige kamp Amersfoort, vond ik indrukwekkend. Daar stond hij, de eenzame gevangene in al zijn kwetsbaarheid, aan het einde van een lange schietbaan die hij eerst zelf heeft moeten graven. Er lijkt geen ontsnappen aan. Het is slechts wachten tot het vizier ook op hem wordt gericht.

Een ander thema was het “nooit weer”: mensen zouden niet alleen overleven, maar er ook van leren. Zo laat een kunstwerk bij Putten roestig prikkeldraad overgaan in een steel waaraan twee groene bladeren groeien. Maar als ik bedenk dat ik eerder, onderweg van huis naar station, nooit stil stond bij de drie “struikelstenen” in een trottoir. Ik was te gehaast, ik moest de trein halen…

 

Wat was typerend voor de ontmoetingen onderweg?

Onderweg heb ik geen medepelgrims ontmoet. Niet verwonderlijk, want ik liep in de winter (2018). Toch had ik twee bijzondere reisgenoten.
Onderweg naar en van mijn dagetappes herlas ik het dagboek en brieven van Etty Hillesum, studente in Amsterdam, waarin ze schrijft over de ontwikkeling die zij zelf in de eerste oorlogsjaren doormaakte. Later werkte zij in Westerbork als hulpverleenster en beschreef zij haar ervaringen in tientallen brieven aan vrienden. Op 7 september 1943 werd zij gedeporteerd naar Auschwitz waar zij is omgekomen.
De Weense psychiater Victor Frankl werd in september 1942 naar Theresienstadt gedeporteerd, waar hij als arts en dwangarbeider werkte. Hij overleefde en schreef nog in 1945 zijn beroemde boek “De zin van het bestaan”.
Als je probeert te bedenken in welke barre en onmenselijke omstandigheden zij leefden was het heel indrukwekkend te lezen hoe beiden steeds weer tot dezelfde conclusie kwamen: “ondanks alles is dit leven mooi en zinrijk.” (Etty Hillesum).

 

Wat was typerend voor de landschappen onderweg?

Als je onderweg vooral wilt genieten van de natuur is dit niet de goede route. De logische keuze voor de spoorlijn als rode draad, betekent dat je een drukke corridor volgt, om de vroegere Zuiderzee, richting Westerbork. Toch is het fascinerend door hoeveel verschillende landschappen je loopt op zo’n korte route. En ook al was de omgeving soms vervreemdend, je kunt ook dan verrast worden door sprankelingen van leven en creativiteit: een mooie historische gevel, duizenden schitterende druppels na een grote bui, een groep reeën op een weiland als een biljartlaken. En steeds brengt de route je terug naar die spoorlijn: niet mooi, maar wel hèt thema.

  

 

 

Hoe zat het met het onderdak, eten en drinken?

In de routegids zijn enkele “Wandelaars Welkom” adressen opgenomen. Anders dan bij andere LAW-routes is er verder geen informatie over overnachtingsadressen. Toch kan het niet moeilijk zijn om die via internet te vinden. Ik heb zelf maar één keer onderweg overnacht, via Vrienden op de Fiets. Verder heb ik mijn etappes afgestemd op de treinverbindingen, wat op deze route relatief makkelijk is… Dat geldt daarmee dus ook voor eten en drinken onderweg. Met een beetje planning is dat geen enkel probleem.

 

Wat is de beste tijd om op pad te gaan?

De route kan het hele jaar worden gelopen. Ik liep de route zelf in januari / februari. De dagen zijn dan kort en het weer nodigt niet echt uit om onderweg te picknicken, of zo. Eén keer liep ik een lange dag in een snijdend koude wind. Daarvoor had ik in het boek van Victor Frankl gelezen hoe hij en zijn lotgenoten in barre winterse omstandigheden hun dwangarbeid moesten verrichten: gekleed in vodden, met geïmproviseerde “schoenen” aan de voeten, en omringd door bewakers die de minste misstap of aarzeling afstraften. En ik? Ik kon die avond terug naar een warm huis…

 

Was het een zware tocht?

Nee, het is beslist geen zware route. Het pad gaat door vlak terrein, en waar nodig zijn er zelfs varianten voor rolstoelgebruikers. Bovendien zijn er veel mogelijkheden om de etappes naar eigen wens in te delen.

 

 

Wat zijn belangrijke kenmerken van de route?

  • lengte: 340 km, inclusief twee rondwandelingen vanuit Nunspeet en ‘t Harde (samen 38 km), langs gedenkplaatsen.
  • markering: rood-wit (en ten dele nog rood-blauw), met een zwart prikkeldraadlogo. Meestal goed. Het pad is in één richting gemarkeerd, naar Westerbork.
  • via het gidsje en via de website van Herinneringscentrum Kamp Westerbork is een indrukwekkende hoeveelheid aanvullende informatie te vinden over de jodenvervolging in Nederland.

 

Welke vraag zou je nog willen toevoegen?

Is het voor mij ook echt een “bezinningsroute” geworden?
Ja, de combinatie van het dagenlang lopen, langs de spoorlijn en de herinneringsplaatsen, en het lezen van het werk van mijn “reisgenoten” maakte het tot een intensieve periode van bezinning. Op: hoe kunnen mensen elkaar zoiets aandoen? Maar ook op vragen als: is de situatie nu wezenlijk anders? Een verklaring van de “holocaust” is, dat de uitvoering ervan een zo complex raderwerk was dat niemand zich echt verantwoordelijk hoefde te voelen. Maar geldt dat nu niet ook voor onze nog complexere economie, waardoor we de schade (milieu, arbeidsomstandigheden, etc.) makkelijk kunnen negeren? En: wat is mijn rol daarin?

 

Waar kunnen we meer over je reis vinden?

Het pad eindigt in Westerbork, bij het Nationaal Monument, op de plaats vanwaar Joden, Sinti en Roma in 93 treinen naar vernietigingskampen werden afgevoerd. Het eerste transport is gefilmd door Rudolf Breslauer, kampgevangene. (De film is inmiddels opgenomen in het UNESCO Memory of the World Register).

 

De inhoud van deze video is niet standaard beschikbaar.
Door te klikken op [accepteer] in de banner onderaan de pagina of op een banner (die bij elke video getoond wordt) ga je ermee akkoord dat er third party cookies kunnen worden geplaatst op jouw computer en kan je alle video's op de website bekijken .

   
 
Een korte videopresentatie van het Westerborkpad:

    
De inhoud van deze video is niet standaard beschikbaar.
Door te klikken op [accepteer] in de banner onderaan de pagina of op een banner (die bij elke video getoond wordt) ga je ermee akkoord dat er third party cookies kunnen worden geplaatst op jouw computer en kan je alle video's op de website bekijken .

 

Aanvulling(en) op het verhaal van Arno

Heb jij deze pelgrimstocht ook gelopen of gefietst en wil je jouw ervaringen delen met anderen? Dan kun je een (korte) aanvulling schrijven op het verhaal hiervoor. Lees hier hoe dat werkt.